ForumCalendarGalleryPytėsoriKėrkoLista AnėtarėveGrupet e AnėtarėveRegjistrohuidentifikimi

Share | 
 

 Letersia e Bejtexhinjve

Shiko temėn e mėparshme Shiko temėn pasuese Shko poshtė 
AutoriMesazh
FoKkY-F
Administrator
Administrator
avatar

Numri i postimeve : 285
Age : 23
Vendi : Therandė
Reputacioni : 0
Registration date : 29/09/2008

MesazhTitulli: Letersia e Bejtexhinjve   8/10/2008, 3:25 pm

Hyrje
Letėrsia shqiptare e Rilindjes Kombėtare lindi dhe u zhvillua si pjesė e pandarė e lėvizjes politiko-shoqėrore e kulturore pėr ēlirimin e vendit nga zgjedha e huaj. Kjo lėvizje, qė nis nga mesi i shekullit XIX dhe arrin deri nė vitin 1912, quhet Rilindje Kombėtare, prandaj edhe letėrsia e kėsaj periudhe quhet letėrsi e Rilindjes Kombėtare. Kjo ėshtė kryesisht njė letėrsi patriotike me frymė demokratike e popullore. Tema kryesore e saj ishte dashuria pėr atdheun dhe popullin, evokimi i sė kaluarės heroike dhe lufta pėr ēlirimin kombėtar e shoqėror.
Kushtet historike qė pėrcaktuan zhvillimin e saj, ishin kryengritjet e vazhdueshme kundėr pushtuesve osmane, lufta pėr pavarėsi dhe pėr ruajtjen e tėrėsisė tokėsore tė vendit nga synimet grabitqare tė imperialisteve dhe tė qarqeve shoviniste fqinje.
Letėrsia e Rilindjes pati njė drejtim iluminist e nė periudhėn e fundit edhe vepra realiste, por nė thelbin e vet ajo ishte njė letėrsi romantike. Nė veprat mė tė, mira tė saj u shprehen ideale tė larta kombėtare, malli dhe dashuria e zjarrtė pėr mėmėdheun, krenaria pėr tė kaluarėn e lavdishme tė popullit shqiptar dhe ėndėrra pėr ta parė Shqipėrinė e lirė, tė pavarur e tė lulėzuar.
Figura mė e shquar e kėsaj periudhe ėshtė padyshim, Naim Frashėri, autor i poemės "Bagėti e Bujqėsi„ i "Historisė sė Skėnderbeut„ dhe i shumė poezive tė tjera patriotike, lirike e filozofike. Figura tė tjera tė shquara janė Jeromim De Rada, A.Z.Cajupi, Gavril Dara i Riu, Ndre Mjeda, Asdreni etj.
Letėrsia e Rilindjes shėnon njė etapė tė re nė historinė e letėrsisė shqiptare. Ajo shėnon kalimin nga letėrsia me brendi fetare e karakter didaktik, nė letersinė e re shqiptare, nė letėrsinė e mirfilltė artistike, duke hedhur nė tė njėjtėn kohė edhe bazat e gjuhės sonė letrare kombėtare.
Mbrapsht nė krye Shko poshtė
Shiko profilin e anėtarit
Aboori'X'
Moderator
Moderator
avatar

Numri i postimeve : 170
Age : 23
Vendi : suhareka
Reputacioni : 0
Registration date : 03/09/2008

MesazhTitulli: Re: Letersia e Bejtexhinjve   9/10/2008, 9:52 pm

Letersia e Bejtexhinjve
Hyrje

Ne shekullin XVIII ne Shqiperi lindi dhe u zhvillua nje rryme letrare me tipare teper origjinale per vendin ton?, rryma e bejtexhinjve (nga fjala turke <<bejte>> - vjersh?). Ajo u b? dukuri e r?nd?sishme dhe pati p?rhapje shum? t? gjer? n? qytete t? ndryshme t? Shqip?ris?, n? Kosov?, por edhe ne qendra m? t? vogla fetare e m? pak n? fshat.
Rryma letrare e bejtexhinjve ishte produkt i disa kushteve t? ve?anta historike, i dy pal? faktor?ve t? kund?rt.
Nga nj?ra an? ishte k?rkesa p?r t? shkruar shqipen si gjuh?n e vendit, p?r ta p?rdorur edhe n? praktik?n fetare e p?r t'u ?liruar nga ndikimet e kulturave t? huaja. Kjo ishte m? tep?r prirje e shtresave q? lidheshin me format e reja ekonomike, (tregtare e monetare). Nga ana tjet?r, ?sht? shtimi i trysnis? ideologjike t? pushtuesit. N?p?rmjet fes? dhe kultur?s islame synohej t? arrihej n?nshtrimi i shqiptar?ve. Pushtuesi hapi k?tu edhe shkollat e veta. Shum? poet? bejtexhinj kishin m?suar n? to.
Natyrisht, Krijimtaria poetike e bejtexhinjve ruan ndikimin e poezis? e t? kultur?s orientale, por ajo ?sht? pjes? e pandar? e kultur?s s? popullit ton?. Ajo ?sht? shprehje e talentit, e shpirtit krijues t? tij, q?, n? kushte t? caktuara, fitoi edhe tipare n? p?rpothje me to.
Bejtexhinjt? e shkruan shqipen me alfabet arab dhe p?rdor?n nj? gjuh? t? mbytur nga fjal?t persiane, turke e arabe.
Let?rsia e bejtexhinjve pati dy faza n? zhvillimin e saj. Faza e par? shkon gjer nga fundi i shekullit XVIII. N? veprat e k?saj faze m? tep?r gjeti shprehje fryma laike, kurse n? veprat e faz?s s? dyt?, q? nis nga ?ereku i fundit i shekullit XVIII dhe kap?rcen n? shekullin e XIX, mbizot?roi tema me karakter fetar.
N? krijimet me tema laike mjaft poet? bejtexhinj, n? frym?n e poezive orientale, i k?nduan dashuris?, bukuris? s? natyr?s e t? gruas, lart?suan virtytin, pun?n, diturin? ose fshikulluan mburrjen e kot? p?r pasurin? e fisin, godit?n ambicjen, hipokrizin? etj. T? till? ishin Nezim Frakulla, Sulejman Naibi, Muhamet Ky?yku etj.
Nj? hap i m?tejsh?m u sh?nua me mjaft krijime t? disa bejtexhinjve t? tjer?, si: Hasan Zyko Kamberi, Zenel Bastari e ndonj? tjet?r. Ata pasqyruan elemente e ngjarje t? jet?s bashkohore dhe shtruan nj? problematik? t? mpreht? shoq?rore. Me nota realiste, ata vun? n? dukje jet?n e v?shtir? plot vuajtje t? masave t? varfra t? popullit, pasigurin? p?r t? ardhmen dhe pak?naq?sin? e tyre n? kushtet e sundimit feudal, n? shthurrje e sip?r. N? vjersh?n "Tirana jon? si m?soi? Zenel Bastari, fshatar nga Bastari i Tiran?s, jep nj? tablo t? till? t? gjendjes s? popullit.

Ymrin(jet?n) na e kan? shkurtue
Po na shtrydhin porsi rrush,
bytym kalbi(krejt zemra) na u coptue,
me vner shpirti u mbush.
Buk? pa buk? po rrojn? fakirat,(t? varf?rit, t? shkret?t)
Pa opinga, zbath? e zhvesh?;
vet? jan? mbulue me gjith? t? mirat,
si katil?t rrin? tue qesh?.

Let?rsia e bejtexhinjve nuk arriti t? ngrihet n? shkall?n e let?rsis? komb?tare. Megjithat?, bejtexhinjt? me krijimet e tyre dhan? nj? ndihmes? q? duhet ?muar. Ata shkruan shqip n? nj? koh? kur shqipen e k?rc?nonte rreziku nga p?rhapja e gjuh?s s? pushtuesit dhe e gjuh?ve t? tjera. Ata krahas tem?s fetare, ishin t? par?t q? trajtuan gjer?sisht tem?n laike.
Gjithashtu dia prej tyre duke qen? m? af?r jet?s s? popullit, fut?n n? poezi elemnt? t? jet?s s? koh?s. K?ta trajtuan tematik?n shoq?rore me nota realiste dhe me nj? sens kritik t? fort?.
S? fundi, me krijimet e bejtexhinjve poezia shqiptare b?nte nj? hap p?rpara nga ana artistike. N? to shpesh gjejm? mjete shpreh?se e figurative shum? t? goditura, vlera t? v?rteta artistike. Poet?t bejtexhinj mor?n edhe nga mjetet e tradit?s poetike t? vendit; p.sh. vargun tet?rrok?sh; q? e b?n? vargun baz? dhe q? e p?rdor?n t? gjith?. Veprat e bejtexhinjve mbet?n n? dor?shkrim. Ato u p?rhap?n p?rmes kopjimit me dor? ose me an? t? tradit?s gojore.
Numri i autor?ve t? let?rsis? shqiptare me alfabet arab ?sht? shum? i madh. Ata krijuan n? qytete mjaft t? zhvilluara p?r koh?n, si n? Berat, Elbasan, Shkod?r, Gjakov?, Prishtin? por edhe n? vende m? t? vogla; si n? Kolonj?, Frash?r, Konispol e gjetk?.
Nd?r bejtexhinjt?, m? kryesor? po p?rmendim Nezim Frakull?n, Sulejman Naibin, Dalip e Shahin Frash?rin, autor? t? dy historive fetare t? vjersh?ruara, Hasan Zyko Kamberin, Zenel Bastarin, Tahir Gjakov?n etj. Shum? i njohur u b? edhe Murat Ky?yku (Cami), p?rkthyes i ndonj? vepre fetare nga arabishtja dhe autor i disa tregimeve t? gjata n? vargje. Nga k?to p?rmendim poem?n "Erveheja? , me tem? nga let?rsit? orientale e me natyr? moralizuese. Me k?to vepra Ky?yku i ?eli rrug?n poezis? me subjekt.
Rryma letrare e bejtexhinjve e humbi pesh?n e saj n? jet?n kulturore qysh nga fillimi i shekullit t? XIX, por n? disa mjedise, si n? Kosov?, kjo tradit? vijoi edhe m? tej nga autor? t? till? si Maliq Rakoveci, Rexhep Voka etj.

_________________
Mbrapsht nė krye Shko poshtė
Shiko profilin e anėtarit
 
Letersia e Bejtexhinjve
Shiko temėn e mėparshme Shiko temėn pasuese Mbrapsht nė krye 
Faqja 1 e 1

Drejtat e ktij Forumit:Ju nuk mund ti pėrgjigjeni temave tė kėtij forumi
 :: Letėrsi :: Letėrsi :: Letėrsia e bejtexhijve-
Kėrce tek: